De houtstoker en zijn geweten: hoogleraar buigt zich over honderden reacties

Wat gebeurt er wanneer mensen die zichzelf als fatsoenlijk beschouwen, worden geconfronteerd met de gevolgen van hun eigen gedrag? De redactie van Barnespeld legde de eerste 568 reacties op een artikel over houtstook voor aan een emeritus hoogleraar sociale psychologie. Hij ontdekte dat een discussie over schone lucht vooral gaat over vrijheid, identiteit en de vraag wie zich aan wie moet aanpassen.
GARDEREN – Tussen de hoge dennen in het bos van Boeschoten is het stil. Een roodborstje scharrelt tussen afgevallen bladeren. Achter de ramen van zijn vrijstaande woning zit dr. Willem Vermeer (71), emeritus hoogleraar sociale psychologie aan de Universiteit van Harderwijk, in een leren fauteuil. Op de bijzettafel staat een kop koffie. Op zijn schoot ligt een iPad.
“Kijk, deze is interessant”, zegt hij, terwijl hij zijn leesbril iets hoger op zijn neus schuift.
De redactie van Barnespeld legde hem de reacties voor op een satirisch artikel waarin een houtstoker bij code rood zijn middelvinger opsteekt naar de buurvrouw. Vermeer verdiepte zich in de argumenten, verwijten en persoonlijke ervaringen die het artikel heeft losgemaakt.
“Ik dacht aanvankelijk dat ik iets zou leren over houtkachels”, zegt hij. “Maar ik heb vooral veel geleerd over mensen. En over hun grootouders. Die zijn kennelijk allemaal minstens negentig geworden.”
De morele boekhouding
Vermeer verwijst naar de Amerikaanse sociaal psycholoog Leon Festinger, die in 1957 zijn theorie over cognitieve dissonantie publiceerde. Mensen ervaren ongemak wanneer hun gedrag botst met hun overtuigingen.
“Stel, u beschouwt zichzelf als een fatsoenlijk mens. U helpt uw buren, zet de vuilnisbak netjes aan de straat en betaalt uw belastingen. Vervolgens vertelt iemand dat uw gezellige houtkachel de buurvrouw benauwd maakt. Dan ontstaat er een probleem. Niet met uw kachel, maar met uw zelfbeeld.”
Dat ongemak kun je oplossen door je gedrag te veranderen, of door de betekenis ervan aan te passen.
“De buurvrouw wordt een zeurpiet, de Stookwijzer een links instrument en de rook een onschuldige natuurgeur. Het zelfbeeld is gered zonder dat er een blok hout minder hoeft te worden verstookt.”
De hoge gasprijs blijkt een terugkerend argument. Een begrijpelijke economische zorg, vindt Vermeer, maar psychologisch ontstaat iets merkwaardigs.
“De financiële omstandigheden van de houtstoker moeten door de hele samenleving worden begrepen. De lichamelijke omstandigheden van de buurvrouw zijn daarentegen volledig haar eigen probleem. Zij kan immers haar ventilatie uitschakelen, haar ramen sluiten of verhuizen.”
Vermeer noemt het selectieve wederkerigheid. “De eigen lasten zijn collectief, die van de ander individueel. Dat is een buitengewoon voordelige inrichting van de samenleving, mits iedereen behalve uzelf eraan meewerkt.”
Het recht om te klagen
Opmerkelijk vindt Vermeer hoe vaak de discussie verschuift naar het gedrag van degene die overlast ervaart. Wie zelf autorijdt, weleens vliegt of een warmtepomp bezit, zou volgens sommige reageerders weinig recht van spreken hebben. Ook industriële vervuiling bij Tata Steel en Chemelot wordt aangevoerd als argument om particuliere houtstook met rust te laten.
“Hier zien we een bekend verdedigingsmechanisme. In plaats van de klacht te beoordelen, onderzoekt men of de klager wel moreel zuiver genoeg is om die klacht te mogen indienen.”
Hij glimlacht.
“Om bezwaar te mogen maken tegen de rook van uw buurman, moet u kennelijk eerst aantonen dat u zelf nooit een auto bestuurt, geen vliegreizen maakt en een volstrekt geluidloze warmtepomp bezit.”
De vergelijking met grote industriële vervuilers vindt hij minstens zo interessant.
“De ontdekking dat een chemiebedrijf in Limburg vervuiling veroorzaakt, blijkt voor sommige mensen voldoende aanleiding om in Gelderland nog een blok hout op het vuur te leggen. Geografisch is dat een aanzienlijke afstand, psychologisch kennelijk niet.”
Aristoteles bij de schoorsteen
De psycholoog staat op en loopt naar zijn boekenkast. Tussen de wetenschappelijke werken staat een beduimeld exemplaar van Aristoteles’ Ethica Nicomachea.
“Aristoteles hield zich al bezig met de deugden die samenleven mogelijk maken: rechtvaardigheid, gematigdheid en praktische wijsheid. Het gaat daarbij niet alleen om wat je zelf prettig vindt, maar ook om de gevolgen voor anderen.”
Hij kijkt naar buiten, waar de dennen zich nauwelijks bewegen.
“Nu heeft Aristoteles vermoedelijk nooit een moderne houtkachel bezeten. Maar ik denk dat hij het opmerkelijk zou vinden wanneer iemand zijn eigen gezelligheid als grondrecht beschouwt en de ademhaling van zijn buurvrouw als een hinderlijke hobby.”
Wat Vermeer vooral treft, is hoe snel een verzoek om rekening te houden met anderen wordt ervaren als aantasting van de persoonlijke vrijheid. Psychologen noemen dat reactantie: de neiging om weerstand te bieden zodra de keuzevrijheid bedreigd lijkt.
“Sommige mensen reageren op een dringend stookadvies alsof er een gewapende overheidsfunctionaris naast hun kachel staat. Terwijl er slechts wordt gevraagd om bij ongunstige weersomstandigheden even niet te stoken.”
De houtkachel lijkt daarmee voor sommige reageerders meer te zijn geworden dan een verwarmingsapparaat. Hij vertegenwoordigt onafhankelijkheid, traditie en verzet tegen bemoeienis.
“Dat opa negentig is geworden, bewijst kennelijk dat houtrook onschadelijk is. Dat een ander ernstige longklachten ervaart, bewijst daarentegen niets,…”
Opa werd ook negentig
Het verleden blijkt een rijke bron van bewijsvoering. Vroeger stookte iedereen kolen of hout, grootouders bereikten hoge leeftijden en niemand zou ooit hebben geklaagd.
“Dat opa negentig is geworden, bewijst kennelijk dat houtrook onschadelijk is. Dat een ander ernstige longklachten ervaart, bewijst daarentegen niets, behalve misschien dat de huidige generatie te weinig weerstand heeft.”
Vermeer herkent hierin selectieve bewijsvoering. Persoonlijke ervaringen zijn overtuigend zolang ze het eigen standpunt ondersteunen. Zodra een longpatiënt vertelt over benauwdheid, worden diens ervaringen soms in twijfel getrokken.
Zelfs de Tweede Wereldoorlog wordt erbij gehaald wanneer iemand voorstelt rookoverlast te melden.
“Van een verzoek om de houtkachel uit te laten, zijn we binnen enkele muisklikken bij de onderdrukking van de mensheid beland. Dat is een behoorlijke historische reis voor iemand die aanvankelijk alleen zijn woonkamer wilde verwarmen.”
Een experiment zonder laboratorium
Toch waarschuwt Vermeer voor al te gemakkelijke conclusies. Tussen de reacties bevinden zich ook houtstokers die bewust rekening houden met hun buren. En zorgen over betaalbare verwarming zijn voor sommige huishoudens een reëel probleem.
“Juist dat maakt het interessant. Niet de houtkachel bepaalt hoe iemand zich gedraagt, maar de manier waarop hij zijn eigen belangen afweegt tegen die van anderen.”
Dan is er nog een laatste verschijnsel. Het oorspronkelijke artikel was satire. Toch reageren sommige lezers alsof Barnespeld daadwerkelijk een houtstoker heeft geïnterviewd die zijn buren bewust wil treiteren. Anderen beschuldigen het medium van polarisatie, terwijl ze elkaar in dezelfde discussie uitschelden.
“Een satirisch artikel over een middelvinger naar de buurvrouw lokt een discussie uit waarin mensen elkaar daadwerkelijk middelvingers tonen. De satire wordt niet alleen gelezen, maar ter plekke uitgevoerd.”
Vermeer benadrukt dat de reacties geen representatief beeld geven van alle houtstokers. Sommige deelnemers reageren herhaaldelijk, anderen komen van buiten de gemeente. Wel laten ze zien hoe snel een alledaags onderwerp kan uitgroeien tot een strijd over identiteit en persoonlijke vrijheid.
Buiten begint het te schemeren. Vermeer legt zijn iPad op tafel. Zijn dichtstbijzijnde buren wonen enkele honderden meters verderop.
“Aristoteles had waarschijnlijk gelijk dat de mens een sociaal wezen is”, besluit hij. “Maar na deze reacties begin ik te vermoeden dat hij vooral bedoelde dat de mens graag gezelschap heeft van mensen die het met hem eens zijn.”
De hoogleraar kijkt naar de houtmand naast zijn schouw.
“Ik heb overigens zelf ook een houtkachel. Maar hier heeft niemand er last van.”
Hij kijkt nog eens door het raam naar het stille bos.
Hoe geloofwaardig was dit bericht?
“Voor zover ik weet, althans.”
Hoe geloofwaardig was dit bericht?
Door Souschef
My neighbors used to burn in the backyard and I called on their illegal fires (according to our ordinance). Then he asked, come on, just a little campfire. I started citing stats on health and sustainability, etc. He said, “I know about all that”. I was surprised. I thought they were all ignorant of the facts. Turns out, he is the “sustainability manager” for a major US Corp headquarters here. One time when someone called on their fire, his wife came to my house and knocked on every door saying, I know you are in there (this time it wasn’t me). The next day, He flipped the bird toward my house, I happened to be doing dishes at the sink overlooking the street and saw it.
Now, they just stock up on wood and burn in their fireplace. The smoke gets stopped by my tall house and pools there. Even when I need to shovel and breathe deep or there is an inversion in winter, they burn. The previous owners for the last 50 years rarely burned. My house is old and not air tight. I’m sure they would say that is my problem.